राष्ट्रीय मतदार दिवस: लोकशाही मूल्यांचा उत्सव.

राष्ट्रीय मतदार दिवस: लोकशाही मूल्यांचा उत्सव.

     राष्ट्रीय मतदार दिवस (National Voters' Day) हा भारतात दरवर्षी २५ जानेवारीला साजरा केला जातो. हा दिवस भारताच्या निवडणूक आयोगाच्या (Election Commission of India - ECI) स्थापनेला समर्पित आहे, ज्याची स्थापना २५ जानेवारी १९५० रोजी झाली. या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे तरुण मतदारांना प्रोत्साहित करणे, मतदार जागृती वाढवणे आणि लोकशाही प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग घेण्यासाठी प्रेरित करणे. हा दिवस २०११ पासून साजरा केला जात असून, तो मतदारांना समर्पित आहे आणि प्रत्येक मतदाराच्या मताचे महत्त्व अधोरेखित करतो.

राष्ट्रीय मतदार दिनाचा इतिहास.

      भारताच्या निवडणूक आयोगाची स्थापना २५ जानेवारी १९५० रोजी झाली, ज्याला घटनात्मक दर्जा देण्यात आला. हा आयोग देशातील निवडणुका पारदर्शक आणि निष्पक्षपणे पार पाडण्यासाठी जबाबदार आहे. २०१० मध्ये, तत्कालीन राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील यांनी राष्ट्रीय मतदार दिवसाची घोषणा केली आणि पहिला राष्ट्रीय मतदार दिवस २०११ मध्ये साजरा करण्यात आला. या दिवसाचे उद्दिष्ट आहे नवीन मतदार, विशेषतः १८ वर्षे पूर्ण झालेल्या तरुणांना मतदार यादीत नोंदणी करण्यासाठी आणि मतदान करण्यासाठी प्रोत्साहित करणे. निवडणूक आयोगाने २००९ पासून सुरू केलेल्या Systematic Voters’ Education and Electoral Participation (SVEEP) कार्यक्रमाच्या माध्यमातून मतदार शिक्षण आणि सहभाग वाढवण्यावर भर दिला जातो.

राष्ट्रीय मतदार दिनाचे महत्त्व.

      राष्ट्रीय मतदार दिवस लोकशाहीच्या मूल्यांना मजबूत करतो. भारत जगातील सर्वात मोठी लोकशाही आहे आणि येथे प्रत्येक मतदाराचे मत महत्त्वपूर्ण आहे. हा दिवस मतदारांना त्यांच्या अधिकारांची जाणीव करून देतो आणि मतदानाच्या माध्यमातून देशाच्या विकासात योगदान देण्याची प्रेरणा देतो. विशेषतः तरुण पिढीमध्ये मतदानाचे प्रमाण कमी असल्याने, हा दिवस त्यांना जागृत करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण आहे. यामुळे मतदार नोंदणी वाढते, मतदानाचे प्रमाण उंचावते आणि निवडणुका अधिक समावेशक बनतात. SVEEP कार्यक्रमाच्या माध्यमातून निवडणूक प्रक्रियेबाबत माहिती दिली जाते, ज्यामुळे मतदार अधिक जागरूक होतात.

राष्ट्रीय मतदार दिनाची थीम्स.

      प्रत्येक वर्षी राष्ट्रीय मतदार दिवसासाठी एक विशिष्ट थीम ठरवली जाते, जी मतदार जागृती आणि सहभागावर केंद्रित असते. काही प्रमुख थीम्स अशा आहेत:

१)- २०२३: "My Vote My Duty" (माझे मत, माझे कर्तव्य)

२)- २०२४: "Nothing Like Voting, I Vote For Sure" (मतदानासारखे काही नाही, मी नक्की मतदान करेन)

३)- २०२५: "Nothing Like Voting, I Vote For Sure" (पुन्हा वापरली गेली)

४) २०२६ साठीची थीम आहे “My India, My Vote” सह “Citizen at the Heart of Indian Democracy” (भारतीय लोकशाहीच्या केंद्रस्थानी नागरिक). ही थीम नागरिकांना भारतीय लोकशाहीच्या केंद्रबिंदू म्हणून अधोरेखित करते आणि मतदानाच्या माध्यमातून देशाच्या प्रगतीत योगदान देण्यावर भर देते.

साजरा कसा केला जातो?

     राष्ट्रीय मतदार दिवस देशभरात उत्साहाने साजरा केला जातो. मुख्य कार्यक्रम नवी दिल्लीत होतात, जेथे राष्ट्रपती मुख्य अतिथी असतात.  कार्यक्रमात खालील गोष्टींचा समावेश असतो:

१)- पुरस्कार वितरण: 

निवडणूक आयोगाकडून उत्कृष्ट निवडणूक व्यवस्थापन, तंत्रज्ञानाचा वापर, मतदार जागृती मोहिमा इत्यादीसाठी पुरस्कार दिले जातात. मीडिया घराण्यांना मतदार शिक्षणातील योगदानासाठी पुरस्कार मिळतात.

२)- नवीन मतदारांना EPIC वितरण: 

नवीन नोंदणी झालेल्या तरुण मतदारांना Electors Photo Identity Cards (EPIC) दिले जातात.

३)- प्रकाशने आणि प्रदर्शन: 

निवडणूक आयोगाच्या नवीन उपक्रमांची पुस्तके आणि व्हिडिओ लाँच केले जातात. उदाहरणार्थ, २०२६ मध्ये “2025: A year of Initiatives and Innovations”  तसेच, निवडणूक प्रक्रियेचे प्रदर्शन आयोजित केले जाते.

४)- राष्ट्रीय स्तरावर कार्यक्रम: 

राज्य आणि जिल्हा स्तरावर मुख्य निवडणूक अधिकारी आणि जिल्हा निवडणूक अधिकारी कार्यक्रम आयोजित करतात. मतदान केंद्रांवर Booth Level Officers (BLOs) नवीन मतदारांचा सत्कार करतात आणि शपथ घेतात.

५)- शैक्षणिक उपक्रम: 

शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये वादविवाद, निबंध स्पर्धा, चित्रकला, नाटके इत्यादी आयोजित केले जातात.

प्रभाव आणि परिणाम.

    राष्ट्रीय मतदार दिवसामुळे मतदार नोंदणी आणि मतदानाचे प्रमाण वाढले आहे. SVEEP कार्यक्रमामुळे लाखो नवीन मतदार नोंदणी झाले आहेत आणि विशेषतः महिलांच्या सहभागात वाढ झाली आहे. हा दिवस लोकशाहीला मजबूत करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण आहे, कारण तो मतदारांना त्यांच्या जबाबदारीची जाणीव करून देतो. निवडणूक आयोगाच्या प्रयत्नांमुळे भारतातील निवडणुका जगातील आदर्श मानल्या जातात.

      राष्ट्रीय मतदार दिवस हा केवळ एक उत्सव नाही, तर लोकशाहीच्या मूल्यांचा उत्सव आहे. प्रत्येक नागरिकाने मतदान करणे हे कर्तव्य आहे आणि यामुळे देश मजबूत होतो. २०२६ च्या थीमप्रमाणे, “My India, My Vote” हे सांगते की प्रत्येक मत भारतीय लोकशाहीचा हृदयभाग आहे. चला, आपण सर्वजण मतदार म्हणून सक्रिय राहू आणि देशाच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी योगदान देऊ.