महाराष्ट्राच्या भूमीने अनेक संत-महंत, समाजसुधारक आणि कर्मयोगी जन्माला घातले. त्यापैकी एक अजरामर व्यक्तिमत्त्व म्हणजे राष्ट्रसंत गाडगे बाबा किंवा गाडगे महाराज. स्वच्छता, शिक्षण, अंधश्रद्धा निर्मूलन, मानवी सेवा आणि सामाजिक न्याय यांचा प्रचार करणारे हे महान संत २३ फेब्रुवारी १८७६ रोजी जन्मले. त्यांच्या जयंतीदिनी महाराष्ट्रात शाळा-महाविद्यालये, गावे-शहरे आणि विविध संस्थांमध्ये कीर्तन, स्वच्छता अभियान, व्याख्याने आणि स्मरणसभांचे आयोजन केले जाते. त्यांचा संदेश आजही तितकाच प्रासंगिक आणि प्रेरणादायी आहे.
जन्म आणि बालपण.
संत गाडगे बाबांचा जन्म अमरावती जिल्ह्यातील शेंडगाव (ता. दर्यापूर) येथे एका गरीब परीट (धोबी) कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्ण नाव डेबूजी झिंगराजी जानोरकर होते. वडील झिंगराजी राणोजी जानोरकर आणि आई सखुबाई. वडिलांचे दारूच्या व्यसनामुळे लवकरच निधन झाले. बालपणी डेबूजी आईच्या माहेरी मूर्तिजापूर तालुक्यातील दापुरे येथे मामाकडे राहिले. मामाकडे मोठी शेती होती. लहानपणापासूनच त्यांना शेती, गुरे राखणे आणि स्वच्छता आवडत असे. त्यांचे वडील दारूच्या व्यसनामुळे मृत्यूमुखी पडल्याने कुटुंबावर गरिबी आली. तरीही डेबूजी मेहनतीने शेती करत होते.
विवाह आणि संसार.
१८९२ मध्ये त्यांचे लग्न कमलापूर (ता. दर्यापूर) येथील धनाजी खंडाळकर यांच्या कन्या कुंताबाई यांच्याशी झाले. त्यांना काही मुली झाल्या. पण संसारातील रूढी, दारू-मांसाहार आणि अंधश्रद्धा पाहून ते अस्वस्थ झाले. एकदा मुलीच्या बारश्याच्या दिवशी त्यांनी दारू-मटणाऐवजी गोडधोड जेवण देऊन रूढीला छेद दिला. संसारात रमले नाहीत आणि समाजसेवेच्या ओढीने ते घराबाहेर पडले.
घरत्याग आणि संन्यास जीवन.
२९ वर्षांच्या वयात, १९०५ मध्ये (१ फेब्रुवारी) त्यांनी मध्यरात्री घर सोडले. त्यानंतर ते गाडगे (मडके) आणि झाडू घेऊन गावोगाव भटकू लागले. डोक्यावर मडके, एका हातात झाडू, फाटके कपडे, एका कानात कवडी आणि दुसऱ्या कानात फुटक्या बांगडीची काच – अशा वेशात ते गावात शिरताच रस्ते, नाले, गटारे साफ करायचे. लोकांना म्हणायचे, “माझे काम पूर्ण होईपर्यंत अभिनंदन करू नका!” त्यामुळे लोक त्यांना गाडगे बाबा म्हणू लागले.
समाजसुधार कार्य आणि दशसूत्री उपदेश
गाडगे बाबा हे केवळ संत नव्हते, तर कर्मयोगी समाजसुधारक होते. त्यांचा मुख्य संदेश होता – “माणसात देव आहे, दगडात नाही.” त्यांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून लोकांना प्रबोधन केले. त्यांचा प्रसिद्ध दशसूत्री उपदेश (रोकडा धर्म) असा आहे:
१)- भुकेल्यांना अन्न द्या.
२)- तहानलेल्यांना पाणी प्या.
३)- उघड्या-नागड्यांना कपडे द्या.
४)- गरीब मुला-मुलींना शिक्षण द्या.
५)- बेघरांना आसरा द्या.
६)- रोगी, अंध, पंगू यांना औषध द्या.
७)- बेकारांना रोजगार द्या.
८)- पशु-पक्ष्यांना अभय द्या.
९)- गरीब तरुण-तरुणींचे लग्न लावा.
१०)- दुःखी-निराशांना हिंमत द्या.
त्यांनी अंधश्रद्धा, जातिभेद, अस्पृश्यता, हुंडा, बालविवाह, दारू, मांसाहार, पशुबळी यांचा कडाडून विरोध केला. शेतकऱ्यांना सावकारांच्या कर्जातून मुक्त करण्यासाठी आंदोलन केले. देणग्यांमधून त्यांनी महाराष्ट्रात अनेक धर्मशाळा, अनाथालये, विद्यालये, रुग्णालये, घाट आणि पशुआश्रय बांधले. पंढरपूर, नाशिक, आळंदी, देहू, मुंबई येथे त्यांच्या संस्था आजही कार्यरत आहेत.
कीर्तन शैली आणि लोकप्रबोधन.
गाडगे बाबांचे कीर्तन हे लोकशिक्षणाचे प्रभावी माध्यम होते. “गोपाला गोपाला देवकीनंदन गोपाला” हे त्यांचे आवडते भजन. वऱ्हाडी बोलीत, साध्या भाषेत ते लोकांना प्रश्न विचारून अज्ञान जागृत करायचे. संत तुकाराम महाराजांना त्यांचे गुरू मानले आणि त्यांच्या अभंगांचा वापर केला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, कर्मवीर भाऊराव पाटील, तुकडोजी महाराज, आचार्य अत्रे यांच्यासारख्या महापुरुषांशी त्यांचे घनिष्ठ संबंध होते. आंबेडकरांनी त्यांना “महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे लोकसेवक” म्हटले होते. पंढरपूरची धर्मशाळा त्यांनी आंबेडकरांच्या पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीला दान केली.
मृत्यू आणि अमर वारसा.
२० डिसेंबर १९५६ रोजी अमरावतीकडे जात असताना वलगावजवळ पेढी नदीच्या काठी त्यांचे निधन झाले. त्यांची समाधी अमरावतीत आहे. त्यांच्या स्मरणार्थ अमरावती विद्यापीठाला संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ असे नाव देण्यात आले. महाराष्ट्र सरकारने संत गाडगे बाबा ग्रामस्वच्छता अभियान सुरू केले. केंद्र सरकारनेही त्यांच्या नावाने राष्ट्रीय स्वच्छता पुरस्कार दिला. १९९८ मध्ये त्यांच्यावर डाक तिकिट जारी झाले. ‘डेबू’ आणि ‘देवकीनंदन गोपाळा’ सारखे चित्रपट त्यांच्या जीवनावर आधारित आहेत.
जयंती साजरी कशी होते?
जयंतीदिनी गावागावात स्वच्छता मोहीम, कीर्तन, व्याख्याने, रक्तदान शिबिरे, गरीब विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती, अनाथालयांना मदत यासारखे कार्यक्रम होतात. शाळांमध्ये चित्रकला, निबंध स्पर्धा, नाट्यप्रयोग आयोजित केले जातात. आजही लाखो लोक त्यांच्या संदेशाने प्रेरित होऊन गावे स्वच्छ करतात आणि गरजूंची सेवा करतात.
गाडगे बाबा म्हणजे केवळ एक संत नव्हते, तर स्वच्छतेचे जनक, शिक्षणक्रांतीचे प्रणेते आणि मानवी सेवेचे प्रतीक होते. त्यांचा संदेश आजच्या काळातही अत्यंत महत्त्वाचा आहे – “एक रोटी कमी खा, पण लेकरांना शिकवा.” त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण सर्वांनी त्यांच्या आदर्शांचे पालन करून समाजाला स्वच्छ, शिक्षित आणि समानतेच्या दिशेने नेले पाहिजे.
जय संत गाडगे बाबा!
स्वच्छता, शिक्षण, सेवा – हीच खरी भक्ती!संत गाडगे बाबांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या जीवनातील प्रेरणा घेऊया आणि त्यांच्या स्वप्नातील स्वच्छ, शिक्षित, समान भारताची उभारणी करूया.
२३ फेब्रुवारी – राष्ट्रसंत गाडगे बाबा जयंती.
जय भवानी! जय भारत!!
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा