मलेरिया निर्मूलन: सामूहिक प्रयत्नांची गरज.

मलेरिया निर्मूलन: सामूहिक प्रयत्नांची गरज.

      जागतिक मलेरिया दिवस (World Malaria Day) प्रत्येक वर्ष 25 एप्रिल रोजी साजरा केला जातो. हा दिवस मलेरियावर नियंत्रण आणि निर्मूलनासाठी जागतिक प्रयत्नांना महत्त्व देण्यासाठी स्थापन करण्यात आला आहे. मुख्य उद्देश म्हणजे जनजागृती वाढवणे, धोके कमी करणे आणि सर्व स्तरांवर संसाधने व धोरणे मजबूत करणे.

इतिहास आणि उद्दीष्टे

१)- इतिहास: जागतिक आरोग्य संस्था (WHO) ने 2007 मध्ये हा दिवस अधिकृत पद्धतीने घोषणा केली. तो आधीपासून असलेल्या विविध राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय मोहिमांना एकत्र करतो.

२)- प्राथमिक उद्दीष्टे: जनजागृती निर्माण करणे, धोरणात्मक लक्षवेध करणे, संसाधने मजबूत करणे, संशोधन व नवनवीन उपचार-नियंत्रण तंत्रांना प्रोत्साहन देणे आणि सर्वसमावेशक सार्वजनिक आरोग्य उपक्रम राबवणे.

मलेरिया म्हणजे काय?

१)- मलेरिया हा प्लास्मोडियम नावाच्या परजीवीमुळे होणारा संसर्गजन्य रोग आहे. सर्वात प्रधन्य प्रजातींमध्ये P. falciparum, P. vivax, P. ovale, P. malariae आणि P. knowlesi यांचा समावेश होतो.

२)- हा परजीवी संक्रमित मच्छरांच्या (Anopheles प्रजाती) चावण्यामुळे एका व्यक्तीकडून दुसऱ्याला पसरण्याचा प्रकार निर्माण करतो.

मलेरियाची लक्षणे व गुंतागुंत.

१)- सामान्य लक्षणे: ताप, थंडी व घाम, अंगदुखी, डोकेदुखी, उलट्या-लघवीच्या समस्या आणि थकवा.

२)- गंभीर मलेरिया (विशेषतः P.falciparum) मध्ये मेंदूचे प्रभाव (cerebral malaria), तीव्र श्वासोच्छवासाची अडचण, रक्तातील गाठी होणे (anaemia), गुडघेदुखी आणि अँकऑर्गन फेल्युअरपर्यंत गुंतागुंत होऊ शकतात.

३)- गर्भवती महिलांमध्ये मलेरियामुळे गर्भातील बाळावर व माता- दोघांवर धोका वाढतो — वजन कमी होणे, गरोदरपणाशी निगडीत गुंतागुंत आणि मृत्यूची शक्यता वाढू शकते.

निदान आणि उपचार.

१)- निदान: झटक्यामध्ये रॅपिड डायग्नोस्टिक टेस्ट (RDT), रक्तातील स्मीअर (microscopy) आणि काही ठिकाणी आणखी आण्विक (PCR) चाचण्या वापरल्या जातात.

२)- उपचार: प्लास्मोडियमच्या प्रकारानुसार आणि रुग्णाच्या स्थितीनुसार उपचार बदलतात. ACTs (artemisinin-based combination therapies) ही P. falciparum साठी प्राथमिक उपचारपद्धत आहे. P. vivax च्या प्रलंबित हिप्नोझॉइट स्वरूपासाठी प्राइमकिना (primaquine) सारखी औषधे वापरतात. आरोग्य व्यावसायिकांच्या सल्ल्यानुसारच औषधे सुरु करावी.

३)- प्रतिकारशक्ती (drug resistance): काही भागांमध्ये अँटिमलेरियल औषधांना प्रतिकार विकसित होत असल्याने सतत मॉनिटरिंग व नवे औषध संशोधन आवश्यक आहे.

प्रतिकार आणि प्रतिबंध.

१)- वैयक्तिक पातळीवर: मच्छरदाणी (bed nets) — विशेषतः ITNs (insecticide-treated nets), मच्छराशी संरक्षण करणारे कपडे, मच्छरांपासून प्रतिबंध करणारे रेपेलंट्स, संध्याकाळी व रात्री बाहेर पडताना काळजी, घरव्यंग सूक्ष्मत: मच्छर ठिकाणांपासून दूर ठेवणे.

२)- समुदाय व सार्वजनिक आरोग्य: स्रोत नियंत्रित करणे — पाणी गळती, ड्रेनेज स्वच्छ करणे, मच्छर नाशक औषधे (indoor residual spraying) आणि सार्वजनिक आरोग्य शिबिरे.

३)- आरोग्य प्रणाली: त्वरीत निदान व उपचार, गर्भवती महिलांसाठी विशेष उपाय, लागोपाठचे सर्वेक्षण आणि डेटा ट्रॅकिंग, तसेच पुरुष व महिला व समुदायांचे शिक्षण.

४)- लसीकरण:  काही लसी प्रारंभिक पातळीवर उपलब्ध झाल्या आहेत आणि विशिष्ट बालवर्गासाठी उपयुक्त ठरू शकतात; परंतु सर्व प्रकारच्या मलेरियासाठी सार्वत्रिक लस अजून विकसित झालेली नाही.

जागतिक प्रयत्न व धोरणे.

१)- WHO आणि राष्ट्रीय आरोग्य सेवा: मार्गदर्शक तत्त्वे, धोरणे, अनुदान, प्रशिक्षण, आणि कार्यन्वयनातील तांत्रिक मदत पुरवतात.

२)- आंतरराष्ट्रीय भागीदारी: Global Fund, UNICEF, GAVI आणि इतर संस्थांचे आर्थिक व तांत्रिक समर्थन महत्वाचे आहे.

३)- संशोधन: नवे प्रतिजैविक, मच्छर प्रतिबंधक तंत्र, जीन-आधारित तंत्रज्ञान (उदा. gene drive), आणि अधिक प्रभावी लसींची निर्मिती हे प्राथमिक क्षेत्रे आहेत.

भारताची स्थिती आणि यशस्वी उपक्रम.

१)- भारतात मलेरियाच्या घटनेत गेल्या काही वर्षांत मोठी घट दिसते आहे; विविध राज्ये आणि केंद्रांनी लक्षवेधी मोहिमा राबवल्या आहेत.

२)- सरकारी योजनांमध्ये निदान-उपचार, मच्छरनियंत्रण, रुग्णवर्ग ट्रॅकिंग आणि ग्रामीण आरोग्य केंद्रांचा विस्तार यावर भर आहे.

३)- तथापि, ग्रामीण आणि दुर्गम भागांमध्ये सेवा उपलब्धता, तपासणी व निगराणी अशी काही अडचणी अजून कायम आहेत.

काय करता येईल — धोरणे व शिफारसी.

१)- सशक्त सार्वजनिक आरोग्य सुविधांचा विस्तार, विशेषतः निदान आणि उपचार सक्षमता.

२)- स्थानिक स्तरावर समुदाय-सक्षम कार्यक्रम — शिक्षण आणि समन्वय.

३)- संशोधनास प्रोत्साहन आणि नव्या तंत्रज्ञानाचा परिचय.

४)- बहु-क्षेत्रीय धोरणे — आरोग्य, शिक्षण, साफसफाई व पर्यावरण संरक्षण या सर्व अंगांनी काम करणे.

५)- जनआर्थिक निधी व आंतरराष्ट्रीय सहकार्य वाढवणे.

      जागतिक मलेरिया दिवस केवळ एक स्मरणाचा दिवस नाही, तर मलेरियाकडे लक्ष वेधून घेण्याचा आणि समुदाय, सरकार व आंतरराष्ट्रीय संस्था या सर्व स्तरांवर एकत्रितपणे काम करण्याचा संदेश देणारा दिवस आहे. मलेरियावर नियंत्रण व निर्मूलन हा शक्य आहे — परंतु यासाठी सातत्यपूर्ण धोरण, संशोधन, निधी आणि स्थानिक समुदायांचे सक्रिय योगदान आवश्यक आहे.