राष्ट्रीय उत्पादकता दिवस: उत्पादकता संस्कृतीचा उत्सव आणि विकासाचा मार्ग.

राष्ट्रीय उत्पादकता दिवस: उत्पादकता संस्कृतीचा उत्सव आणि विकासाचा मार्ग.

     भारतात दरवर्षी १२ फेब्रुवारी हा राष्ट्रीय उत्पादकता दिवस म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ एक स्मृतीदिन नाही, तर देशातील उद्योग, कृषी, सेवा आणि सर्व क्षेत्रांमध्ये उत्पादकता, दक्षता, नवाचार आणि गुणवत्ता यांचा प्रसार करण्यासाठी एक महत्त्वपूर्ण जागृती अभियान आहे. २०२६ मध्ये हा ६८वा स्थापना दिवस आहे आणि याच दिवशी राष्ट्रीय उत्पादकता सप्ताह (१२ ते १८ फेब्रुवारी) सुरू होतो.

राष्ट्रीय उत्पादकता दिवसाचा इतिहास.

    राष्ट्रीय उत्पादकता परिषद (National Productivity Council – NPC) ही भारत सरकारच्या वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालयांतर्गत कार्यरत एक स्वायत्त संस्था आहे. तिची स्थापना १२ फेब्रुवारी १९५८ रोजी Societies Registration Act, १८६० अंतर्गत करण्यात आली. त्यावेळी देशाला स्वातंत्र्यानंतर औद्योगिक विकासाची गरज भासत होती. उत्पादकता वाढवून संसाधनांचा योग्य वापर करणे, गुणवत्ता सुधारणे आणि आंतरराष्ट्रीय स्पर्धात्मकता वाढवणे हे मुख्य उद्दिष्ट होते.

     NPC ची स्थापना हीच राष्ट्रीय उत्पादकता दिवसाची सुरुवात ठरली. सुरुवातीला हा दिवस NPC च्या स्थापना वर्धापन दिन म्हणून साजरा केला जात असे, पण नंतर तो संपूर्ण देशासाठी उत्पादकता जागृतीचा दिवस बनला. NPC आशियाई उत्पादकता संघटना (Asian Productivity Organisation – APO) ची सदस्य आहे आणि ती आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही सहकार्य करते.

राष्ट्रीय उत्पादकता दिवसाचे महत्व.

    हा दिवस आपल्याला आठवण करून देतो की, कोणत्याही राष्ट्राची खरी शक्ती केवळ नैसर्गिक संसाधनांमध्ये नाही, तर मानवी बुद्धिमत्ता, वेळ, ऊर्जा आणि तंत्रज्ञान यांचा सर्वोत्तम वापर करण्यात आहे. उत्पादकता म्हणजे केवळ अधिक उत्पादन करणे नव्हे, तर कमी संसाधनांमध्ये अधिक मूल्य निर्माण करणे, कचरा कमी करणे, पर्यावरण संरक्षण करणे आणि कर्मचाऱ्यांच्या कौशल्यांचा विकास करणे आहे.

     आजच्या काळात जागतिक स्पर्धा, डिजिटल क्रांती, पर्यावरणीय आव्हाने आणि आत्मनिर्भर भारत अभियान यामुळे उत्पादकता ही राष्ट्रीय प्राधान्य बनली आहे. एमएसएमई क्षेत्र, जे देशाच्या जीडीपीमध्ये ३०% पेक्षा जास्त योगदान देते, उत्पादनात ४५% आणि निर्यातीत जवळपास ५०% हिस्सा घेते, तसेच ११ कोटींहून अधिक लोकांना रोजगार देते, यासाठी उत्पादकता वाढवणे अत्यंत आवश्यक आहे.

२०२६ ची थीम: 

“क्लस्टर्स म्हणजे वाढीचे इंजिन: एमएसएमईमध्ये उत्पादकता अधिकतम करणे”

२०२६ साठी राष्ट्रीय उत्पादकता सप्ताहाची थीम आहे – “Clusters as Growth Engine: Maximizing Productivity in MSMEs”. 

     भारतात ७,००० हून अधिक औद्योगिक क्लस्टर्स आहेत (पारंपरिक, क्षेत्रीय आणि भौगोलिक). या क्लस्टर्समध्ये एकाच भौगोलिक क्षेत्रात संबंधित उद्योग एकत्र येतात आणि संसाधने, ज्ञान, पायाभूत सुविधा सामायिक करतात. यामुळे खर्च कमी होतो, नाविन्य वाढते आणि स्पर्धात्मकता वाढते.

थीमचे मुख्य मुद्दे:

१)- क्लस्टर्सला शाश्वत आर्थिक वाढीचे उत्प्रेरक बनवणे.

२)- लीन मॅन्युफॅक्चरिंग (५S, कायझेन, व्हीएसएम, एसएमईडी, टीपीएम, जस्ट-इन-टाइम) सारख्या आधुनिक पद्धतींचा वापर.

३)- टूल रूम्स आणि कॉमन फॅसिलिटी सेंटर्स (CFC) चा आधुनिकीकरण.

४)- इंडस्ट्री ४.० तंत्रज्ञान (IoT, ऑटोमेशन, रोबोटिक्स, डेटा अनालिटिक्स) चा प्रसार.

५)- आत्मनिर्भर भारत, मेक इन इंडिया, स्किल इंडिया, पीएम विश्वकर्मा योजना, पीएलआय योजना यांच्याशी सुसंगतता

     NPC ने लीन मॅन्युफॅक्चरिंग स्पर्धात्मकता योजना अंतर्गत १,५०० हून अधिक एमएसएमईंना मदत केली आहे आणि त्यात १५-२५% उत्पादकता वाढ झाली आहे. क्लस्टर्सच्या माध्यमातून हे फायदे अधिक व्यापक प्रमाणात पोहोचवणे हा यंदाच्या थीमचा मुख्य उद्देश आहे.

NPC ची भूमिका आणि उपक्रम.

NPC उद्योग अभियांत्रिकी, ऊर्जा व्यवस्थापन, पर्यावरण, कृषी व्यवसाय, गुणवत्ता व्यवस्थापन, मानवी संसाधन विकास इत्यादी क्षेत्रांत प्रशिक्षण, सल्ला आणि संशोधन करते. तिच्या १२ प्रादेशिक संचालनालये आणि २४ स्थानिक उत्पादकता परिषदा देशभरात कार्यरत आहेत.

राष्ट्रीय उत्पादकता सप्ताहात विविध उपक्रम राबवले जातात:

१)- सेमिनार, कार्यशाळा, वेबिनार.

२)- महाविद्यालये आणि विद्यापीठांमध्ये संकल्पना पत्र स्पर्धा.(१००० शब्दांपर्यंत)

३)- वादविवाद स्पर्धा.

४)- पोस्टर प्रदर्शने.

५)- उत्कृष्ट संस्था आणि विद्यार्थ्यांना प्रमाणपत्रे आणि पुरस्कार.

      २०२६ मध्ये दिल्लीतील इंडिया हॅबिटॅट सेंटर येथे राष्ट्रीय कार्यक्रम झाला आणि देशभरात एमएसएमई, उद्योग संघटना, सरकारी विभाग यांचा सहभाग घेण्यात आला.

     राष्ट्रीय उत्पादकता दिवस आणि सप्ताह आपल्याला सांगतो की, विकास केवळ मोठ्या उद्योगांवर अवलंबून नाही. छोटे-मोठे सर्व उद्योजक, कामगार, विद्यार्थी आणि शेतकरी यांच्यात उत्पादकता संस्कृती रुजवली तरच भारत जगातील आघाडीचा अर्थव्यवस्था बनेल. क्लस्टर्सच्या माध्यमातून एमएसएमईंना मजबूत करणे, तंत्रज्ञान आणि कौशल्ये देणे, कचरा कमी करणे आणि शाश्वत विकास साधणे हे आजचे आव्हान आणि संधी दोन्ही आहे.

      चला, या दिवशी आपण प्रत्येकजण आपल्या क्षेत्रात छोटे-छोटे बदल करूया – वेळेचा योग्य वापर, साधनांचा कुशल वापर आणि सतत शिकणे. कारण उत्पादकता ही केवळ आकडेवारी नाही, तर राष्ट्र उभारणीची भावना आहे!

“उत्पादकता वाढवा, भारत उजळवा!”

राष्ट्रीय उत्पादकता दिवसाच्या सर्वांना शुभेच्छा!