जागतिक वन दिवसाचा इतिहास.
वन दिवसाचा इतिहास १९७१ पर्यंत मागे जातो. तेव्हा संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न आणि कृषी संघटनेने (FAO) “जागतिक वन दिवस” म्हणून २१ मार्च साजरा करण्याचा निर्णय घेतला होता. २०११ हे “अंतरराष्ट्रीय वन वर्ष” होते. त्यानंतर २०१२ मध्ये संयुक्त राष्ट्र महासभेने हा दिवस अधिकृतपणे जागतिक वन दिवस म्हणून घोषित केला. संयुक्त राष्ट्र वन मंच (UN Forum on Forests) आणि FAO यांच्या सहकार्याने हा दिवस साजरा केला जातो. दरवर्षी वेगवेगळी थीम निवडली जाते – २०२५ मध्ये “वन आणि अन्न”, २०२४ मध्ये “वन आणि नवोन्मेष”, २०२३ मध्ये “आरोग्यदायी वने आरोग्यदायी लोकांसाठी” अशा प्रकारे.
२०२६ ची थीम: वन आणि अर्थव्यवस्था.
यावर्षीची थीम “Forests and Economies” आहे. यात वन केवळ पर्यावरणाचे रक्षण करत नाहीत तर अर्थव्यवस्थेला प्रचंड बळ देतात हे दाखवले जाते. शाश्वत व्यवस्थापन केलेल्या वनांमुळे लाखो नोकऱ्या निर्माण होतात, कच्चा माल, अन्न, औषधे, इंधन मिळते. वने कृषी उत्पादन वाढवतात, पाण्याच्या स्रोतांचे रक्षण करतात आणि कार्बन-जड उद्योगांसाठी निसर्ग-आधारित पर्याय देतात (जसे की लाकूड, बांबू इ.).
काही महत्त्वाच्या आकडेवारी (FAO नुसार):
१)- निसर्गावर (वनांसह) जगाच्या GDP च्या निम्म्यापेक्षा जास्त – सुमारे ४४ ट्रिलियन डॉलर – अवलंबून आहे.
२)- दरवर्षी ४०० कोटी घनमीटर लाकूड उत्पादन होते; २०५० पर्यंत यात १०० कोटी घनमीटर वाढ अपेक्षित.
३)- ५८० कोटी लोक नॉन-वुड वन उत्पादनांवर (अन्न, औषधे, राळ, चारा) अवलंबून आहेत; याचे जागतिक मूल्य किमान ९.४१ अब्ज डॉलर.
४)- २०० कोटीपेक्षा जास्त लोक इंधन आणि कोळशासाठी वनांवर अवलंबून.
वन कमी झाल्यामुळे मातीची धूप, पूर, हवामान आपत्ती यांचा खर्च वाढतो. त्यामुळे वन गुंतवणूक दीर्घकाळ फायदेशीर ठरते.
वनांचे व्यापक महत्त्व.
वने जगाच्या भूमीपैकी ३०% भाग व्यापतात आणि ८०% स्थलीय जैवविविधता त्यांच्यात आहे. दरवर्षी १३ दशलक्ष हेक्टर (इंग्लंडच्या आकाराचे) वने नष्ट होतात. वनतोडीमुळे १२-१८% कार्बन उत्सर्जन होते. निरोगी वने कार्बन शोषक आहेत, पाणी पुरवतात, माती स्थिर करतात आणि १६० कोटी गरीब लोकांसाठी अन्न, औषधे, इंधन देतात. आदिवासी संस्कृती, पर्यटन, ऊर्जा – सर्व क्षेत्रांत वनांचा वाटा आहे.
भारतातील जागतिक वन दिवस.
भारतासारख्या कृषिप्रधान देशात वनांचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. भारतात सुमारे २१% भूभाग वनाच्छादित आहे (भारतीय वन सर्वेक्षण अहवालानुसार). पश्चिम घाट, हिमालय, पूर्वोत्तर – येथील जैवविविधता जगप्रसिद्ध आहे. मात्र, जंगलतोड, आग, शहरीकरण यामुळे आव्हाने आहेत. भारतात “वन महोत्सव” (जुलै) सारखे राष्ट्रीय उपक्रम चालतात, तर जागतिक वन दिवसानिमित्त वृक्षारोपण, जागरूकता मोहिमा, शाळा-कॉलेज कार्यक्रम, सेमिनार आयोजित केले जातात. महाराष्ट्रातही पुणे, मुंबई, नागपूरसह विविध ठिकाणी वन विभाग, एनजीओ आणि नागरिक वृक्षारोपण करतात. “एक झाड एक जीव” सारख्या संकल्पना यातून पुढे येतात.
काय करू शकतो आपण?
१)- घराजवळ, शाळेत किंवा कार्यालयात एक झाड लावा आणि त्याचे संगोपन करा.
२)- प्लास्टिकचा वापर कमी करा, कागद पुनर्वापर करा.
३)- सोशल मीडियावर #ForestDay हॅशटॅग वापरून जागरूकता पसरवा.
४)- स्थानिक वन विभाग किंवा NGO सोबत सामील व्हा.
५)- शाश्वत उत्पादने (बांबू, रिसायकल लाकूड) खरेदी करा.
जागतिक वन दिवस हा केवळ एक दिवस नाही तर शाश्वत भविष्यासाठी चळवळ आहे. आज २०२६ मध्ये “वन आणि अर्थव्यवस्था” या थीमच्या माध्यमातून आपण हे लक्षात घेऊया की, वने वाचवणे म्हणजे आपली अर्थव्यवस्था, आरोग्य आणि पृथ्वी वाचवणे आहे. प्रत्येक नागरिक, सरकार आणि संस्था यात आपली जबाबदारी पार पाडली पाहिजे.
“वन वाचवा, पृथ्वी वाचवा!”
आजच एक झाड लावा आणि उद्या एक चांगले जग घडवा!
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा