भारताच्या इतिहासात डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर (१४ एप्रिल १८९१ – ६ डिसेंबर १९५६) हे एक असे व्यक्तिमत्त्व आहेत ज्यांनी सामाजिक, राजकीय, आर्थिक, शैक्षणिक आणि धार्मिक क्षेत्रात क्रांतिकारी योगदान दिले. ‘बाबासाहेब’ या नावाने ओळखले जाणारे हे महान पुरुष अस्पृश्यतेच्या जंजाळात जन्मले तरी त्यांनी ज्ञान, संघर्ष आणि दृढनिश्चयाने केवळ स्वतःला नव्हे तर लाखो दलित, शोषित आणि वंचित समाजाला मुख्य प्रवाहात आणले. त्यांचे कार्य केवळ स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभागापुरते मर्यादित नव्हते, तर भारतीय संविधानाच्या शिल्पकार, सामाजिक न्यायाचे प्रणेते, श्रमिकांचे संरक्षक आणि नवबौद्ध चळवळीचे प्रेरणास्रोत म्हणून ते अमर झाले आहेत. या लेखात त्यांच्या उल्लेखनीय कार्याचा सविस्तर आढावा घेतला आहे.
बालपण, शिक्षण आणि प्रारंभिक संघर्ष.
भीमराव आंबेडकरांचा जन्म मध्य प्रदेशातील महू (आता महू, मध्य प्रदेश) येथे मराठा रेजिमेंटमध्ये सैनिक असलेल्या रामजी मालोजी आंबेडकर आणि भीमाबाई यांच्या पोटी झाला. त्यांना शाळेत बसण्यासाठी स्वतंत्र भांडी आणि पाणी पिण्यासाठी वेगळी व्यवस्था करावी लागे. या अपमानाने त्यांच्या मनात अस्पृश्यतेविरुद्धचा ज्वालामुखी प्रज्वलित केला.
१९०७ मध्ये मॅट्रिक परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर त्यांना महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांच्या शिष्यवृत्तीने मुंबईतील एल्फिन्स्टन महाविद्यालयात प्रवेश मिळाला. १९१२ मध्ये बी.ए. झाल्यावर गायकवाडांच्या शिष्यवृत्तीने अमेरिकेतील कोलंबिया विद्यापीठात अर्थशास्त्राचा अभ्यास सुरू केला. १९१५ मध्ये एम.ए. आणि १९१७ मध्ये पीएच.डी. मिळवली. त्यानंतर लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधून डी.एससी. आणि ग्रे’स इनमधून बार-ऍट-लॉ पदवी संपादन केली. त्यांची प्रथमच ‘द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’ ही पीएच.डी. थीसिस ब्रिटिश सरकारने स्वीकारली आणि त्यावर आधारित रुपयाच्या मूल्याविषयीचे धोरण ठरले.
सामाजिक सुधारणा आणि अस्पृश्यता निवारण.
आंबेडकरांनी सामाजिक न्यायासाठी अनेक ऐतिहासिक चळवळी उभारल्या.
१)- १९२४ – बहिष्कृत हितकारिणी सभा: अस्पृश्यांना शिक्षण, सामाजिक उन्नती आणि राजकीय हक्कांसाठी ही संस्था स्थापन केली.
२)- १९२७ – महाड सत्याग्रह: रत्नागिरी जिल्ह्यातील महाड येथे सार्वजनिक चवदार तलावात अस्पृश्यांना पाणी पिण्याचा अधिकार मिळवण्यासाठी सत्याग्रह केला. याच सत्याग्रहात त्यांनी मनुस्मृतीचा जाहीर दहन केला.
३)- १९३० – नासिक काळाराम मंदिर सत्याग्रह: मंदिर प्रवेशासाठी चळवळ.
४)- १९३२ – पुणे करार: गांधीजींसोबत झालेल्या कराराद्वारे अस्पृश्यांसाठी वेगळ्या मतदारसंघाऐवजी संयुक्त निवडणुकीत आरक्षण मिळवले. यामुळे दलित समाजाला राजकीय प्रतिनिधित्व मिळाले. त्यांनी ‘मूकनायक’ (१९२०), ‘बहिष्कृत भारत’ (१९२७) आणि ‘जनता’ या वृत्तपत्रांद्वारे अस्पृश्यतेविरुद्ध प्रखर प्रचार केला.
राजकीय आणि प्रशासकीय कार्य.
१)- १९३६ – स्वतंत्र मजूर पक्ष: भारतातील पहिला दलित-श्रमिक-किसान आधारित राजकीय पक्ष स्थापन केला.
२)- १९४२ – व्हाइसरॉयच्या कार्यकारी परिषदेत श्रम सदस्य: दुसऱ्या महायुद्धकाळात कामगार कायदे, खाण कामगारांसाठी सुधारणा, ट्रेड युनियन अधिकार यासाठी काम केले.
३)- १९४७ – घटना समितीचे अध्यक्ष: ३०० सदस्यांच्या घटना समितीतील मसुदा समितीचे प्रमुख म्हणून त्यांनी भारतीय संविधानाचा मसुदा तयार केला. २६ नोव्हंबर १९४९ रोजी संविधान स्वीकारला गेला. त्यामुळे भारताला जगातील सर्वात मोठे लिखित संविधान मिळाले.
संविधानात मूलभूत हक्क, राज्यनीतीचे निर्देशक तत्त्वे, अनुसूचित जाती-जनजातींसाठी आरक्षण, समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता यांचा समावेश त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे झाला.
कायदामंत्री आणि विधी सुधारणा.
स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या कॅबिनेटमध्ये कायदामंत्री म्हणून त्यांनी हिंदू कोड बिल आणले. हिंदू, बौद्ध, जैन आणि सिख समाजासाठी एकसमान नागरी कायदा (विवाह, घटस्फोट, वारसा, दत्तक) आणण्याचा प्रयत्न केला. स्त्रियांच्या हक्कांसाठी हा विधेयक क्रांतिकारी ठरले. १९५१ मध्ये राजीनामा दिला तरी त्यांच्या प्रयत्नांमुळे १९५५-५६ मध्ये हिंदू विवाह अधिनियम, हिंदू उत्तराधिकार अधिनियम यासारखे कायदे पारित झाले.
शिक्षण क्षेत्रातील योगदान.
१९४५ मध्ये ‘पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी’ स्थापन करून मुंबईत सिध्दार्थ कॉलेज (१९४६) आणि मिलिंद कॉलेज (१९४८) सुरू केले. आज ही संस्था अनेक महाविद्यालये चालवते आणि लाखो विद्यार्थ्यांना शिक्षण देते.
साहित्यिक आणि बौद्ध्धर्मीय योगदान.
आंबेडकर हे प्रखर लेखक होते. त्यांची प्रमुख ग्रंथसंपदा:
१)- कास्ट्स इन इंडिया (१९१६)
२)- अनिहिलेशन ऑफ कास्ट (१९३६)
३)- हू वेअर द शूद्राज् (१९४६)
४)- द अनटचेबल्स् (१९४८)
५)- द बुद्धा अँड हिज धम्म (१९५७ – मरणोत्तर प्रकाशित)
१९५६ मध्ये नागपूर येथे दीक्षाभूमीवर ५ लाख अनुयायांसह बौद्ध धर्म स्वीकारला. यामुळे नवबौद्ध चळवळीला चालना मिळाली आणि लाखो दलितांनी हिंदू धर्म सोडून बौद्ध धर्म स्वीकारला.
बाबासाहेबांचे कार्य आजही प्रासंगिक आहे. १९९० मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न प्रदान करण्यात आले. त्यांच्या जन्मदिनी १४ एप्रिल ‘समता दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. दिल्लीतील डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक, पुण्यातील सुभाष नगर येथील स्मारक, नागपूरची दीक्षाभूमी यांसारखी ठिकाणे त्यांच्या स्मृती जागृत ठेवतात. त्यांच्या विचाराने दलित, महिला, श्रमिक आणि अल्पसंख्याकांना न्याय मिळवण्यासाठी प्रेरणा दिली. “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा त्यांचा मंत्र आजही लाखो भारतीयांसाठी मार्गदर्शक आहे.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर केवळ एक व्यक्ती नव्हते, तर एक चळवळ होते. त्यांनी अस्पृश्यतेला केवळ राजकीय प्रश्न नव्हे तर नैतिक आणि सामाजिक प्रश्न बनवले आणि त्यावर कायदेशीर, शैक्षणिक व धार्मिक उपाय शोधले. त्यांचे संविधान, त्यांचे ग्रंथ आणि त्यांची चळवळ यामुळे भारत खऱ्या अर्थाने ‘समता’ आणि ‘न्याय’ या मूल्यांकडे वाटचाल करत आहे.
“मी हिंदू म्हणून जन्माला आलो असलो तरी मी हिंदू म्हणून मरणार नाही,” असे त्यांनी म्हटले होते. त्यांचे विचार आजही शोषित-पीडितांच्या मुक्तीचा मार्ग दाखवतात. बाबासाहेबांचे कार्य अजूनही अपुरे आहे, पण त्यांनी दिलेली दिशा कायमस्वरूपी आहे.
जय भीम!
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा