महात्मा ज्योतिराव गोविंदराव फुले (११ एप्रिल १८२७ – २८ नोव्हेंबर १८९०) यांना ‘क्रांतिसूर्य’ ही उपाधी इतिहासात दिली जाते. कारण त्यांनी १९व्या शतकातील ब्रिटिश भारतात सामाजिक, शैक्षणिक आणि आर्थिक अन्यायाविरुद्ध सूर्यप्रकाशासारखी क्रांती घडवली. त्यांचा जन्मदिन ११ एप्रिल हा क्रांतिसूर्य महात्मा ज्योतिबा फुले जयंती म्हणून महाराष्ट्रात आणि देशभरात मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ जयंती नसून, शोषित, दलित, स्त्री आणि शेतकरी वर्गाच्या मुक्तीच्या लढ्याची प्रेरणादायी आठवण आहे.
बालपण आणि शिक्षण.
ज्योतिबा फुले यांचा जन्म पुण्याजवळील कटगुण (आता फुलेनगर) येथे माळी जातीत झाला. वडील गोविंदराव आणि आई चिमणाबाई यांचे ते तिसरे अपत्य होते. बालपणीच आईचे निधन झाल्याने त्यांचे बालपण कष्टात गेले. पारंपरिक हिंदू समाजात शूद्र-ब्राह्मण भेदभाव इतका कडक होता की, शूद्र मुलांना शाळेत प्रवेश नाकारला जात असे. ज्योतिबा यांना प्राथमिक शिक्षण मिळाले, पण ते थांबवण्यात आले. मात्र, एका शिक्षकांच्या प्रोत्साहनाने त्यांनी इंग्रजी शाळेत प्रवेश मिळवला. १८४२ पर्यंत त्यांनी इंग्रजी, गणित आणि इतिहासाचा अभ्यास पूर्ण केला.
शिक्षणाने त्यांच्या मनात दोन महत्त्वाचे प्रश्न निर्माण झाले:
१). का हिंदू समाजात स्त्रिया आणि शूद्रांना शिक्षण नाकारले जाते?
२). का ब्राह्मणवादाने शेतकरी, माळी, कुणबी यांना ‘अस्पृश्य’ ठरवले आहे?
या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना ज्योतिबा यांनी बौद्ध, इस्लाम, ख्रिश्चन धर्म आणि पाश्चात्य विचारवंत (जॉन स्टुअर्ट मिल, थॉमस पेन) यांचा अभ्यास केला.
सावित्रीबाईंसोबतची क्रांती.
१८४० मध्ये ज्योतिबा (वय १३) यांचे लग्न सावित्रीबाई फुले (वय ९) यांच्याशी झाले. सावित्रीबाई ह्या केवळ पत्नी नव्हत्या, तर त्यांच्या सर्व क्रांतिकारी कार्यातील समान भागीदार होत्या. १८४८ मध्ये पुण्यातील भिडे वाड्यात भारतातील पहिली मुलींची शाळा त्यांनी स्थापन केली. सावित्रीबाई या शाळेच्या शिक्षिका होत्या. ब्राह्मणवादी समाजाने या शाळेवर दगडफेक, विषप्रयोग आणि अपमान केला. तरीही ज्योतिबा-सावित्रीबाई यांनी १८ शाळा सुरू केल्या. त्यात दलित मुलींच्या शिक्षणावर विशेष भर होता.
१८५२ मध्ये पुण्यातील पहिल्या मुलींच्या शाळेच्या परीक्षेच्या वेळी ज्योतिबा यांना ‘ब्रिटिश सरकार’कडून सन्मानित करण्यात आले. पण त्यांनी तो सन्मान नाकारला आणि म्हटले, “माझ्या शूद्र बांधवांची मुक्ती होईपर्यंत मी कोणताही सन्मान स्वीकारणार नाही.”
सत्यशोधक समाजाची स्थापना.
१८७३ मध्ये ज्योतिबा यांनी सत्यशोधक समाज स्थापन केला. हा समाज हिंदू धर्मातील ब्राह्मणवादी कर्मकांड, जातिव्यवस्था आणि पुरोहितशाहीच्या विरोधात होता. समाजाचे उद्दिष्ट होते:
- सर्व धर्म, जात, वर्गातील लोकांना शिक्षण.
- विधवा, दलित, शेतकऱ्यांचे हक्क.
- ‘सत्य’ शोधण्यासाठी धर्मग्रंथांचा तर्कशुद्ध अभ्यास.
सत्यशोधक समाजाने विवाह, श्राद्ध, बारसं यांसारख्या विधींमध्ये ब्राह्मण पुरोहितांची गरज नाकारली आणि ‘सत्यशोधक’ पुरोहितांची व्यवस्था सुरू केली. १८७३ मध्ये ज्योतिबा यांनी स्वतः ‘सत्यशोधक’ विवाह पद्धती सुरू केली.
प्रमुख ग्रंथ आणि विचार.
ज्योतिबा फुले हे केवळ कार्यकर्ते नव्हते, तर प्रखर लेखक होते. त्यांच्या प्रमुख ग्रंथांमधून त्यांचा क्रांतिकारी विचार स्पष्ट दिसतो.
१)- गुलामगिरी (१८७३) – यात त्यांनी ब्राह्मणवादाला ‘गुलामगिरी’ म्हटले आणि ब्रिटिश राजवटीला ‘दुसरी गुलामगिरी’ म्हटले. हा ग्रंथ अमेरिकेतील गुलामगिरीच्या विरुद्ध लढ्याला समर्पित आहे.
२)- शेतकऱ्याचा आसूड (१८८३) – शेतकरी-कुणबी वर्गावर होणाऱ्या शोषणाची चोखंदळ मांडणी. त्यांनी ब्राह्मण-शेतकरी भेदभाव आणि जमीनदार-शेतकरी शोषण यावर प्रकाश टाकला.
३)- त्रिविध रत्न (१८८७) – नाट्यरूपात ब्राह्मणवादाची चिकित्सा.
४)- सार्वजनिक सत्यधर्म – त्यांचा शेवटचा अपूर्ण ग्रंथ, ज्यात त्यांनी एक ‘सर्वधर्मसमभाव’ पूर्णतः समतावादी धर्माची कल्पना मांडली.
त्यांचा मंत्र होता: “शिक्षण, संघटन आणि संघर्ष”. ते म्हणत, “जोपर्यंत शूद्र-स्त्रिया शिक्षित होत नाहीत, तोपर्यंत भारत मुक्त होणार नाही.”
राजकीय योगदान आणि शेवटचे वर्ष.
ज्योतिबा यांनी पुणे नगरपालिका च्या निवडणुकीत उभे राहून विजय मिळवला (१८७६-१८८२). त्यांनी पाणी, रस्ते, शाळा आणि दलितांसाठी आरक्षणाची मागणी केली. १८८८ मध्ये ते बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन चे सदस्य होते. १८८३ मध्ये त्यांनी ‘जातिभेद निवारक’ सभा स्थापन केली.
१८९० मध्ये त्यांचे निधन झाले. मृत्यूपूर्वी त्यांनी सावित्रीबाईंना सांगितले होते, “मी जात, धर्म आणि अंधश्रद्धा यांच्याविरुद्ध लढलो, आता तू ही लढाई पुढे ने.” सावित्रीबाईंनी ते कार्य १८९७ पर्यंत चालवले.
वारसा आणि जयंतीचे महत्त्व.
१९२० नंतर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ज्योतिबा फुले यांना ‘भारतीय समाजक्रांतीचा जनक’ म्हटले. महात्मा गांधींनी त्यांना ‘महात्मा’ ही उपाधी दिली. १९४० नंतर महाराष्ट्रात फुले जयंती सार्वजनिक सुट्टी म्हणून साजरी होऊ लागली. आजही ११ एप्रिल रोजी पुणे, मुंबई, नाशिक, नागपूर येथे मोठ्या मिरवणुका, व्याख्याने, पुरस्कार वितरण आणि शैक्षणिक कार्यक्रम होतात.
राष्ट्रीय स्तरावर १९९० पासून केंद्र सरकारने ‘फुले-आंबेडकर जयंती’ साजरी करण्यास मान्यता दिली आहे. २०१४ पासून महाराष्ट्र शासनाने ‘क्रांतिसूर्य महात्मा ज्योतिबा फुले’ हे नाव अधिकृतपणे वापरले जाते.
आजच्या काळातील प्रासंगिकता.
आज जातिवाद, स्त्री-शोषण, शेतकरी आत्महत्या, शिक्षणातील असमानता अजूनही अस्तित्वात आहेत. ज्योतिबा फुले यांचा विचार यावर उत्तर देतो:
१)- शिक्षण ही सर्वात मोठी क्रांती आहे.
२)- सत्यशोध हाच एकमेव मार्ग आहे.
३)- समता हा एकमेव धर्म आहे.
त्यांचे शब्द आजही गूंजतात:
“मला ब्राह्मण, शूद्र, स्त्री किंवा पुरुष असे भेद दिसत नाहीत. मी फक्त माणूस पाहतो.”
क्रांतिसूर्य महात्मा ज्योतिबा फुले जयंती हा केवळ स्मरणदिन नाही, तर नव्या क्रांतीचा संकल्प आहे. ज्या युवक-युवतींना समतेचे, न्यायाचे आणि शिक्षणाचे स्वप्न पाहायचे आहे, त्यांच्यासाठी हा दिवस प्रेरणेचा सूर्य आहे.
जय भीम! जय फुले! जय सावित्रीबाई!
क्रांतिसूर्य महात्मा ज्योतिबा फुले अमर हो!
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा