भारतीय इतिहासातील अत्यंत धाडसी, बुद्धिमत्तापूर्ण आणि रोमांचकारी घटनांमध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या आग्रा भेटीचा आणि तेथून केलेल्या सुटकेचा प्रसंग विशेष महत्त्वाचा मानला जातो. ही घटना केवळ मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील नव्हे, तर संपूर्ण भारतीय इतिहासातील एक अद्वितीय पराक्रम मानला जातो. मोगल सम्राट औरंगजेब यांच्या दरबारात गेलेल्या शिवाजी महाराजांनी अपमान सहन करूनही विलक्षण धैर्य, बुद्धिमत्ता आणि नियोजनाच्या जोरावर कैदेतून सुटका करून घेतली.
आग्रा भेटीची पार्श्वभूमी
१)- पुरंदरचा तह (१६६५):
शिवाजी महाराजांना २३ किल्ले मुघलांना द्यावे लागले आणि ४० लाख हून महसूल देण्याचे मान्य केले. इ.स. १६६५ मध्ये मोगल आणि मराठ्यांमध्ये झालेल्या संघर्षामुळे परिस्थिती तणावपूर्ण झाली होती. मोगल सैन्याचे सेनापती राजा जयसिंग यांनी शिवाजी महाराजांविरुद्ध मोहिम राबवली. त्यांच्या मुत्सद्देगिरीमुळे “पुरंदरचा तह” झाला. या तहानुसार: शिवाजी महाराजांनी काही किल्ले मोगलांना दिले.
२)- औरंगजेबाचे निमंत्रण:
तहानंतर महाराजांना औरंगजेबाने आग्र्याला बोलावले. महाराज आपल्या पुत्र संभाजी यांच्यासह आग्र्याला गेले. महाराजांचा पुत्र संभाजी महाराज यांना मोगल दरबारात मनसबदारी देण्यात आली. शिवाजी महाराजांनी औरंगजेब यांची भेट घेण्यासाठी आग्रा येथे जाण्यास मान्यता दिली. जयसिंग यांना वाटत होते की, शिवाजी महाराज आणि औरंगजेब यांच्यात मैत्रीपूर्ण संबंध निर्माण झाल्यास दक्षिणेतील राजकारणात स्थैर्य निर्माण होईल.
आग्र्याला भेट
इ.स. १६६६ मध्ये शिवाजी महाराज आपल्या पुत्र संभाजी महाराजांसह आग्रा येथे गेले. आग्रा हे त्या काळी मोगल साम्राज्याचे महत्त्वाचे केंद्र होते. महाराजांनी मोठ्या आशेने आणि राजनैतिक हेतूने ही भेट स्वीकारली होती. १२ मे १६६६ रोजी महाराजांना औरंगजेबाच्या वाढदिवसाच्या दरबारात उपस्थित राहावे लागले. परंतु दरबारात शिवाजी महाराजांचा अपेक्षित सन्मान करण्यात आला नाही. त्यांना कनिष्ठ सरदारांच्या रांगेत उभे करण्यात आले. हा मोठा अपमान होता. शिवाजी महाराजांनी संताप व्यक्त केला आणि दरबारातून बाहेर पडले. यामुळे औरंगजेब नाराज झाला आणि महाराजांना नजरकैदेत ठेवण्याचा आदेश दिला.
१)- १६६६ साली आग्र्याच्या दरबारात शिवाजी महाराजांना अपेक्षित सन्मान मिळाला नाही.
२)- औरंगजेबाने त्यांना मन्सबदार ५००० इतका दर्जा दिला, जो महाराजांच्या सामर्थ्याला कमी लेखणारा होता.
३)- अपमानित होऊन महाराज दरबारातून बाहेर पडले.
४)- औरंगजेबाने त्यांना आग्र्याच्या किल्ल्यात नजरकैदेत ठेवले.
नजरकैद आणि परिस्थिती
शिवाजी महाराजांना आग्रा येथील एका हवेलीत कडक पहाऱ्यात ठेवण्यात आले. बाहेर जाण्यास बंदी होती. महाराजांवर सतत लक्ष ठेवले जात होते. परंतु महाराज खचले नाहीत. त्यांनी शांतपणे परिस्थितीचा अभ्यास सुरू केला. त्यांनी आपल्या विश्वासू मावळ्यांच्या मदतीने सुटकेची योजना आखण्यास सुरुवात केली.
सुटकेची योजना
१)- महाराजांनी आजारी असल्याचे भासवले, ज्यामुळे पहारेकऱ्यांची दक्षता कमी झाली.
२)- त्यांनी दररोज फळे व मिठाईने भरलेले टोपले ब्राह्मणांना दान म्हणून पाठवायला सुरुवात केली.
३)- सुरुवातीला पहारेकरी तपास करत होते, पण नंतर सवयीमुळे निष्काळजी झाले.
४)- अखेर महाराज आणि संभाजी यांनी मोठ्या फळांच्या टोपल्यांत लपून बाहेर पडण्याची योजना आखली.
महान सुटका
१)- ऑगस्ट १६६६ मध्ये महाराज व संभाजी टोपल्यांत लपून किल्ल्याबाहेर गेले.
२)- बाहेर पडल्यावर त्यांनी संत व यात्रेकरूंचा वेश धारण केला.
३)- गुप्तपणे मार्गक्रमण करत ते सुरक्षितपणे महाराष्ट्रात परतले.
सुटकेचे महत्त्व.
ही घटना अनेक कारणांनी महत्त्वाची ठरते:
१). बुद्धिमत्ता आणि धैर्य.
महाराजांनी शत्रूच्या कडक बंदोबस्तातून अत्यंत चातुर्याने सुटका केली. हे त्यांच्या बुद्धिमत्तेचे उदाहरण आहे.
२). स्वाभिमानाचे प्रतीक.
अपमान सहन न करता त्यांनी स्वाभिमान जपला. त्यामुळे मराठ्यांचा आत्मविश्वास वाढला.
३). मराठा साम्राज्याला नवी ऊर्जा.
महाराजांच्या सुटकेनंतर मराठा सैन्यात उत्साह निर्माण झाला आणि स्वराज्य विस्ताराला गती मिळाली.
४). औरंगजेबाची प्रतिष्ठा कमी झाली.
इतक्या कडक सुरक्षेतून शिवाजी महाराज निसटल्यामुळे औरंगजेबाची प्रतिमा डागाळली.
आग्रा भेटीचा परिणाम.
१)- औरंगजेबाचा विश्वासघात स्पष्ट झाला; मुघल-मराठा संबंध अधिकच बिघडले.
२)- महाराजांच्या सुटकेने मराठ्यांचा आत्मविश्वास वाढला आणि स्वराज्य चळवळीला नवे बळ मिळाले.
३)- हा प्रसंग महाराजांच्या बुद्धिमत्ता, धैर्य आणि रणनीतीचे प्रतीक ठरला.
छत्रपती शिवाजी महाराजांची आग्र्याला भेट आणि सुटका ही घटना केवळ एका राजाची कैदेतून सुटका नव्हती, तर ती मराठा साम्राज्याच्या स्वातंत्र्यलढ्याला नवे वळण देणारी ऐतिहासिक घटना होती.
आग्रा भेट आणि सुटका हा प्रसंग स्वाभिमान, शौर्य, बुद्धिमत्ता आणि धैर्य यांचा उत्कृष्ट संगम आहे. शिवाजी महाराजांनी संकटाच्या काळात धैर्य न गमावता योग्य नियोजन केले आणि अशक्य वाटणाऱ्या परिस्थितीतून यशस्वी सुटका केली. त्यामुळे ते भारतीय इतिहासातील महान योद्धे आणि कुशल राजकारणी म्हणून सदैव स्मरणात राहतील.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा